Showing posts with label Thuziak. Show all posts
Showing posts with label Thuziak. Show all posts

Hmasawnna atana environment tha pawimawh


- Narendra Modi, Prime Minister of India


(Maan Ki bat hnuhnung bera PM Thusawi) 

Nimin khan United Nations chuan 'Champions of the Earth Award' hlanin min chawimawi a. He chawimawina ka dawng thei hi ka lawm hle a, he chawimawina hi mimal ta a ni lo a ni. He chawimawina hi India ta niin, khuanu malsawmna inlungrual taka kan chen theihna vang a ni.

Climate change kawnga kan hnathawh United Nations in min hriat pui hi India mi zawng zawng tan in chhuahna tham a ni a, he chawimawina hi UN General Secretary Antonio Guterres leh UNEP Executive Director Eril Solheim ten an hriatpui thlap a ni.

Mihring leh kan chenna khawvel hian in zawmna thuitak kan nei a. Khuanu hian min hraiin mal min sawm a. Khawvela civilization hmasa ber pawh lui kam a din a ni nghe nghe. hei vang hian in lungrual taka cheng za tur kan ni a ni.

Vawiin hian kan mihring society in kalpui tur thil pawimawh tak kan nei a. Hmasawnna kawng kan zawh rualin kan chenna planet ti chhe lova, thang leh thar lo awm turte tana hmun siam hi a ni. Kan hmasial leh mamawhna avang hian ecological imbalance kan thlen thei. Hei hi kan pawm tlang a, kan kalphung te kan siam danglam a, hmasawnna thar kan neih a ngai dawn a ni.

Hemi atana pawimawh ber chu chhung ril ngaihtuahna a ni. Kan hun kal tawh baka hmun leh hun nuam a awm lo. Leilung zah taka India tradition kenkawh tluka hlu a awm lo. Atharvaveda khan Prithvi Sutka a keng tel a, chu chuan hmasawnna tura thiamna ram leilung chhe lo zawnga kalpui a keng tel a ni. Atharvaveda ah chiang taka a inziak angin- Khuanu chibai kan buk a. A kiangah hian tuipui leh luite te an awm a; chaw ei tur min pe a; ram enkawl tur min pe; kan chenna leilung hi kan nunah a tel; Nunna in mal min sawm.

Panch Tatvas ah hmanlai khan heng te hi a awm , Prithvi (Earth), Vayu (Air),Jal (Water), Agni (Fire), Akash (Sky)- hengte hi in zawm tlat, kan nunna atana pawimawh em em te an ni. Khuanu in min pek hi malsawmna bak a ni love.

Mahatma Gandhi khan uar takin leilung tichhe lo zawnga hmalak a tul zia a ziak thin a, a nun phung ah chu pawh chu a ti lang nasa em em a ni. Doctrine of Trusteeship a siam a, hei hi tuna cheng te nakina lo piang turte hnena planet thianghlim leh fai bakah tha kan hnutchhiahna turin. Hmasawnna ngelnghet nunna dang ti buai si lova siam hi.

Kan nunphung hian midang leh nunna dang tana chep lova kan khawsak zia a hril tel tur a ni. Kan ram tradition hausa tak hi kan hriat chian chuan, zirtir hran ngai lovin kan nunah a tha zawngin hna  a thawk ngei ang.

A pahnihna ah chuan mipuite hnenah hrilhriatna hi a pawimawh. Mi dang nena inbiak, lehkha ziah leh thil dang kan environment chhe lo zawng tura inrawnkhawm te hi kan mamawh em em a ni. Chutih rualin zirchiana leh zirbingna kan mamawh bawk. Chuti chuan thilsiam dang ti chhe lo zawnga ke kan pe a ngaih tawh zia mipuiten an hriat phah dawn a ni.

Kan society han en ila, enviromental conservation pawimawh zia kan hmu a, sawiho na nasa tak neih a ni bawk. Kan thinlungah a luh tak tak chuan awlsam takin hmasawnna rotling kan nei mai dawn asin. Chu vang chuan thil danglam siam tur hian hna kan thawh tlan a ngai.

Hemi chungchang ka sawi hian India mi vbch 130 chuangin environment thianghlim kan neih theihnana ke an pen hi lawmawm ka ti hle mai.

Swachh Bharat Mission hlawhtlin zia leh a hmachhawp a that zia kan hmu vek a. India mipuite malsawmna a zarah chenna in million 85 chuangah inthiarna thianghlim a vawi khatna atan bun a ni a. 400 million chuang pawna inthiar thin te kha tunah chuan an sim ta. Sanitation lama hmalakna pawh hi 39% atanga 95 % ah a kaisang tawh a ni. Hengte hi kan ram hmasawnna atana chhinchhiah tlak ta  ani.

Ujjwala Yojana hmasawnna kan hmu a, mei alh a ei rawng bawl thin ten tunah chuan hrisel takin ei rawng an bawk thei tawh. Vawiin thleng hian Ujjwala connection hi mi vbch nga chuang hnenah pek a ni tawh a, hei hi hmeichhia leh naupangte leh an enkawl chungkaw tan a va hlu em.

India luite tifai turin sawrkar chuan hma ala mek. Ganga lui hi India nunna hnar pawumawh tak  ani, hmun then khat ah erawh a tawp hle. Hei vang hian Namami Gange Mission duan a ni a. Bawlhhlawh paih leh sawngbawl dan ah te hmalak a ni.

Khawpuia hmasawn nan AMRUT leh Smart Cities Mission te duan chhuah a ni a. Leilung hriselna en nan soil health care vbch 13 chuang pek chhuah ani a, hei hi loneitute tan a tha em em a, an thlah chhawng leh zel turte thlengin an chhawm thei dawn a ni.

Skill India hmalakna hnuiah environment sector siam niin hei bakah hian Green Skill Development Program duan a ni a, hei mi kaltlang hian 7 million chuang tha lai in environment, forestry, wildlife leh climate change sector ah te 2021 thlengin hma an la thie dawn a ni. Hna siam sak ringawt a tum a ni lova, entreprenuership pawh enviroment sector ah hian thuitak kalpui a ni ang.

Kan ram hian hmasawnna chak taka kalpui a tum rual hian renewable sources of energy ah hian hma a la mek bawk. Kum li kalta atang khan he sector hian hriat a hlawh a, nasa taka hmalak a ni.

Ujala Yojana hnuaiah LED bulb vbch 31 chuang sem chhuah a ni tawh a. LED bulb mante hi a tlawm a, hei hian electricity bull leh C emission nasa takin a ti hniam a ni.

India hmasawnna hi khawvelin a hmu a. India nih ka in chhuanna pakhat chu 2015, paris a COP-21 inhmuhkhawm ah khan a ni. March 2018 khan New Delhi ah khawvel ram hruaitute sawm khawmin International Solar Alliance din a ni a, hetah hian ni zung chakna hmanga hmasawnna te, in puih tawnna leh ni zung chakna thatna te zirho a ni.

Khawvelin climate change  a buaipui lai hian kei ni pawhin climate justice kan buaipui. Climate jusitice in mimal, society te zalenna a huam a, mirethei te tana hmasawnna a huam bawk. Heng mirethei te hi climate change tuar nasa ber te an ni.

He thu ka ziah lai hian, kan hun tawn ka thlir let a. Hmasawnna tluantling thleng tur hian kan zavaia hna kan thawh tlan a ngai a ni. Khawvel hian environmental lama zirtirtu leh hmahruaitu a mamawh a, hei hi sawrkar tlawngin a ti hlawhtling thei lo a ni. Hemi kawnga thahnem ngai tute zawng zawng chuangah lawmthu ka sawi duh a, an thawhrim vang ani tih hi ka hrechiang. Kan society a thlak danglam tute chu an ni te hi an ni a. Sawrkar in a tawiawm zel ang tih hi ka sawi duh. Kan zavaiin tang ho ila, environment tha siama, mihring in tih chak tawn hi a ngai tak zet a ni. 


A HMANGAIHNA A LO NI

Mizo te zíngah Vanneihtluanga hre lo hi kan lo awm palh a ni pawhin kan tam hauhlo ang. Amah kan hriatna ber chu a thuziah thiam em em vang a nih kha. Tun hnu ah Lengzêm chanchinbu thlakip a a tihchhuah hnuah hian kan hre chiang leh zual awm e. 

Thuziak lamah chuan Mizo fate zîngah a thiam ber pawl a ni tih hi kan pawm vek ang a. Ka sawi duh zawk tak chu hla phuah a thiam em em zawk hi a ni. Thuziah ang em em chuan hla lamah a kuthnu hi a tam lo a ni maithei a, mahse a hla phuah te erawh hi chuan Mizoram hi a deng chhuak tih chu kan hre awm e.

H. Lalmuankimi'n 'Damna kim' tih a sak te kha a hun laiin hrelo kan awm awmlo e. Tin tun hnaiah One In Christ te'n an sak 'A hmangaihna a lo ni' tih pawh hi mi tamtak chuan kan ngaithla tawh awm e.

He hla hi a phuah dan leh a phuah hun te Vanneihtluanga hi ka va zawt in min lo hrilh a, a chungah ka lawm hle.

"Aizawl Chanmari Kohhran Hmeichhia-in kum 2000-ah, Drama ziak turin min sawm a, musical drama ka phuahsak a, dialogue awm miah lovin, musical vekin ka siam a. Mizorama Chanchin Ṭha lo thlen hma aṭanga kum 2000 inkar nun tarlanna a ni a. A bikin kan rama Chanchin Tha avanga hmeichhiate hmasawnna lantirna a ni. Chumi musical play hla 4 zinga a hnuhnung ber a ni.

He musical drama ah hian tlar thum zai, hymnal, choral, pakhat ṭheuh leh tuna mi 'A Hmangaihna a lo ni' tih hi a awm a. Kohhran hmeichhiate tana sak awlsam turin thluk awlsam te tein ka siam ni tain ka hria."





A hmangaihna a lo ni
Phuahtu: Vanneihtluanga
Satu: One In Christ

Ka Lalpa min hruaina hi
Thu in ka hril seng dawn lo
Ka zai leh ka banphar te zawng pawh hian
A hmangaih an hril seng lo

Min hmangaihna chhiar dawn ila
Ka hringnun hian a hril phaklo
Ka nun leh neih zawngte nen hian in
A hmangaihna a lo ni.

A malsawm ka chhiar seng lo
Ka mamawh chitin min pe
Lamtluang zim leh thim ka zawh lai pawhin
A hmangaih banin min kai ṭhin

Ka hmabak a eng zel ang
Doral lian a tlawm zel ang
Ka rin leh ka beiseite aia sangin
Min la chawisang zel dawn si



(Website a Fakna awm i lo click zauh khan website man tal a lo tum ve mai thei a sin.)

MIZO ZIRLAI PAWL (MZP)

MZP Logo

[Mi tam tak chuan he pawl hming hi chu kan hre deuh fur maithei!! He pawlin enge a tum? Enge a tobul ? Tih te Chik zawk in ha'n sawi han tum ila..!!]
★Opeey-a Khiangte
__________________________________________

Mizo Zirlai Pawl (Mizo students' Association) hi October 27, 1935 khan din a ni a. Mizo multinational student organization a ni. MZP general headquarters chu Aizawla awm a ni a, Mizo awmna hmun hrang hrangah headquarters a bun zel a.  Mizoram chhung; Serchhip, Biate, Champhai, Ratu, Kolasib, Mamit, Zawlnuam, Saitual, Lunglei leh  Khawzawl bakah Churachandpur(manipur) leh , Behliangchhip (in Tripura) ahte Headquarters neiin, Sub-headquarters 50 chuang bakah Branch tam tak a nei bawk a ni.
__________________________________________

♣ Heng a hnuaia pawl hrang hrangte nen pawh hian an thawk dun tlat a ni:

Hmar Students' Association (HSA)

Lai Students' Association (LSA)

Mizoram Bawm Students' Association (MBSA)

Pang zirlai Pawl (PZP)

Mara Students' Organization (MSO)

Ranglong Students' Union (RSU)

Thado-Kuki Students' Union (TKSU)

Siamsin Pawlpi (SSPP)

It is itself a constituent unit of North-East Students' Organisation (NESO)
__________________________________________

♠ MZP Motto : Ṭanrual hi chakna (Union is strength).
__________________________________________

♥ Mizo Zirlai Pawl History:
Zirlai Pawl (MZP) hi kum 1935 October ni 27 ah din a ni a, he pawl hian khawvela Zo hnahthlakte chenna chin tawh phawt chu a huam a ni.

Zohnahthlak zawng zawngte ram leh hnam tana mi chenfakawm ni tura buatsaih leh, ram leh hnam hmasawnna kawnga theihtawpa sorkar tanpui hi a zepui a ni.

Party politics tel lova sorkar siamthat nana hnathawh chu a hnapui ber a ni bawk. “Tanrual hi chakna” tih thupuia hmangin Mizo zirlai zawng zawngte zingah inpumkhatna te, an chanvo leh dikna humhalhna te, Zoram leh hnam tana mi tangkai nihna te, kuthnathawh uara chawisan nan te, Mizo hnam nun leh zemawi leh tha apiang humhalh a nih nan te, Mizo hnam chimralna laka hum tur te, eiruk leh hlemhlet dona te, Mizoram leh hnam tluchhe tur venna te, Pi leh Pute atanga Zofate luah chin ram rorelna pakhat hnuaia awm lehna tura chawl lova thawh zel chu a thil tumte a ni.
__________________________________________

Pawl chhinchhiahna (emblem)-a nghawngkawlin a phurh hi pipute atanga Zofate luah thin Map niin, hemi chhunga mi hi tuna Mizoram State Map a ni.

Rawng sen hian MZP chu ram leh hnam chhan nan huaisen taka thawh a inhuam tih a entir a, nghawngkawl leh favah hian thawhrimna pawimawhzia entirin, lehkhabu hian zirlai pawl a nih a entir bawk..

Pawl puanzar chu rawng chi hnih niin, a chanve chunglam var (white) leh a hnuai lam hring (emerald green) a ni a, rawng varah hian a senin MZP emblem ziakin, rawng hringah Mizo Zirlai Pawl a vara ziah a ni. Rawng var hian pawl thianghlim entirin a hring hian pawl nung tih a entir bawk.

A din tirh atanga ram leh hnam tana theihtawp a chhuahnaten hnuhma ropui tak tak hnutchhiahin, Mizoram buai 1966 atang khan duhthusamin a kal chak thei ta lova, kum 1980 bawr chho atang khan Mizoram sorkar nen ngaihdan a inan loh avangin mumal takin a kal thei ta lova. Chuvang chuan zirlai pawl hran thahnem tak a lo piang chho ta a.
__________________________________________

Harsatna chi hrang hrang avanga a hnathawh ropui tak tak a chawlhsan mek chu din thar a nih leh nan zirlai pawl hrang hrang lo piang chhuak, heng —

United Mizo Tribal
Students Union (UMTSU)

All Mizo
Students Association (AMSA),

Mizo
National Students Joint Action Committee(MINSAC),

Students Union Joint Action Committee (SUJAC),

All
India Mizo Students Federation (AIMSF)
te chuan an nihna theuh dahthain Mizo zirlai, ram leh hnam hmasawnna duhtute chuan he pawl, MZP ah hian huang khatah lutin Dt. 14.8.1993 atang khan an awmho leh ta a ni.

Pawl hi Firm & Society Act hnuaiah No. 35 of 1969-70 a register a ni a. Mizorama pawl hlun ber pawl leh langsar tak, Mizo zirlai zawng zawngte lenna hmun leh Inpui ber a ni.

MZP General Headquarters-ah hian Elected Office Bearers 6 awmin
Appointed Secretary 10 leh Executive Member 50 an awm a. Adviser 8 leh
Legal Adviser 2 awmin Editor, MZP Chanchinbu leh NESO Represent te chu Ex-Officio Committee Member an ni.

Tunah hian MZP hmunpui ber General Headquarters chu Aizawl niin, Zohnahthlak luah chin ram chhung Churachanpur,Manipur leh Behliangchhip,Tripura-ah te Headquarters neiin Mizoram state chhung, heng Serchhip, Biate, Champhai, Ratu, Kolasib, Mamit, Zawlnuam, Saitual, Lunglei leh Khawzawlahte hian Headquarters a awm a, a vaiin 12 a ni.

General Headquarters leh Headquarters hrang hrang hnuaia khaw 41, heng — Hnahthial, Chawngte, Tlabung, Lungsen, Tawipui, Haulawng, Bunghmun, Bairabi, Vairengte, Bilkhawthlir, Thingdawl, Kawnpui, Thenzawl, Chhiahtlang,  Chhingchhip, Tlungvel, Khawlailung, N.Vanlaiphai, E.Lungdar, Bungtlang, Hnahlan, Khawbung, Sialhawk, Chawngtlai, Khawhai, Rawpuichhip,W. Phaileng, Seling, N.E.Khawdungsei, Kepran,Sawleng, Vaitin,Rabung, Kawlkulh, Ngopa, Kawrthah, Darlawn, Aibawk, Reilek, Thingsulthliah leh Kanhmun — ahte hian Sub-Headquarters a nei a, hengho hnuaiah hian Branch tam tak a awm bawk.

Mizoram College hrang hrang 31 leh Women Polytechnic, Aizawl leh Lunglei Polytechnic-a Students’ Union theuhte nen inthlunzawmin, henga Vice President leh General Secretary theuhte chu an awmna hmun Hqrs/Sub-Hqrs. ahte Ex-Officio Committee Member an ni a, Mizoram University hnuaia Students Union President leh General Secretary te chu Ex-Officio Committee Member an ni bawk.
__________________________________________

Zohnahthlak hnam hrang hrangte inpumkhat leh, hnam khat, chhul khat chhuak kan nihnate a taka hmanga unau kan nihna vawng nung tlat turin theihtawpin hma a la thin.

Chi peng nghenchhan zirlai pawl (Tribe based Students’ Organisation) chi hrang hrang pariat (8) heng —

Hmar Students Association(HSA),

Lai Students Association (LSA),

Mizoram Bawm Students Association(MBSA),

Ralte Students League (RSL),

Mara Students Organisation (MSO),

Ranglong Students Union (RSU),

Thado Kuki Students Union (TKSU),

Siamsin Pawlpi (SSPP) — te nen inzawmin, MZP ah an in-affiliate vek a, lungrual tlang taka thawkin mawhphurhna inhlan tawn thin a niin, harsatna tawhte insutkiansak tawn thin a ni bawk.
__________________________________________

Tin, India hmarchhaka state hrang hrang zirlai pawlte inhlawmkhawmna North East Students’ Organisation (NESO) ah hian Constituent Unit niin, tunah hian he pawla Vice Chairman nihna a luah mek a ni.

Zirlai pawl a nih angin zirlaite hamthatna turin MZP hian theihtawpin hma a la thin a, a din champha 27th October chu Mizoram sorkar chuan MZP ngenna angin ‘Zirlaite Ni’ ah a puang a, he ni hi Mizoram pumah zirlaite tana tangkai thei ang ber leh chhinchhiahtlak taka hman thin a ni.

Chimralna laka Zofate himna tura a hmalakna kawng hrang hrangah thil dik lo titute huaisen taka doin, thil tha titute erawh a chawimawi thin a.
Zofate dinchhuahna turah Mizoram mai ni lovin, Central sorkar thlengin a tul dan ang zelin hma a la thin a, enhran leh thlauhthlak bik nihna ata dinchhuahna tur leh, Mizote vohbik kan nihna leh hungbik kan nihnate chu a nghin lohna turin theihtawp a chhuah thin a ni.
__________________________________________

Contact :
MZP Pisapui
Treasury Square, Aizawl - 796 001
P.O. Box - #91
Visit Website : http.www.mzpmizoram.org
__________________________________________

Mizo Zirlai Pawl TobuL:
Mizo Zirlai Pawl hi kum 1935 October ni 27 ah din tan ni a pawm a ni a. Amaherawhchu, kum 1924 October thla khan Lushai Students` Association(Mizo Zirlai Pawl) din a ni tih Mizo leh Vai Chachinbu (Mizo Zirlai Pawl) chhuakah kan hmu a, hetiang hian ziak a ni. “... Tichuan engpawh lo nise, i han bei phawt mai teh ang tiin Lushai Students` Association (Mizo Zirlai Pawl) hi tan kan lo tum ta a ni.

2016 October thla khan Culcutta, Guwahati, Shillong-ah rorel inkhawm kan nei a, tah chuan Buchhawna hi General Secretary leh Treasurer (Temporary ) ah ni rih sela kan ti tlang ta” tiin.

Record dangah erawh chuan, MZP general election hmasa ber ni 24 October 1939 khan Buchhawn chu President-ah thlan niin, Lalhmuaka chu General Secretary a ni a, Hrawva chu Treasurer ni lehin, Saptea chu Student Secretary a ni tiin a inziak thung.

Chu pawl chu chhunzawm zel lovin a tawp ta niin a lang. Tichuan kum 1935 October thlaah Shillong-ah a tharin din a lo ni leh ta a. Headquarters ah Aizawl an hmang niin a lang. General Secretary chu Pu.Sangliana a ni. Record pawimawh tihbo anih avangin a din ni tak hriat a ni lo. Ni 27 October 1935 hi din tan ni a pawm a lo ni ta a ni.

Dan (Constitution) pawh hi engtik lai atanga neih nge hriat a harsa ta a. Indopui II-na avangin kum 5 lai chu MZP a chawl a, kum 1947 khan chhunzawm thar leh a ni.

Tichuan kum 1959 ah siamthat leh a ni tih kan hre thei. Tluang takin a kal chho zel a; amaherawhchu, rambuai vang nge, namen lovin headquarters a lo chak ta lo va, kum 1968 ah MZP Headquarters hi a awm ta lo tiin Shillong chu MZP Joint Headquarters-a siamin hotute an inthlang a: dan pawh an siamtha vek a, chu dan siamthat chuan Shillong chu MZP Headquarters-ah a siam ta a ni.
Hei hian hruaitute muthlu a bengharh a, ngaihtuah fel turin tan an la vat a. Shillong unaute thil lo tih chu engtia tih tur nge tih an thlir vat a ni.

Headquarters chuan pawi a ti em em a, siam that leh chu a hna a ni tih hriain kum 1970 khan Dan pumpui ennawnna a nei leh ta a ni.

Chu dan siam danglamah chuan Joint Headquarters Mizoram pawnah leh Sub- Headquarters Mizoram chhungah siamthat theihna dan a siam ta a.

Tichuan, Joint Headquarters :

i) Shillong (Meghalaya)

ii) Churachandpur (Manipur) ah din a ni a. Sub- Headquarters Biate (Aizawl District) leh Kawnpui (Aizawl District)-ah te hawn a ni. Hun inher zelin ram dinhmunte a lo

Hunte a her danglam zel a, kum 1972 khan Mizoram pawh Union Territory a ni ta a, kan dan pawh siam danglam a ni a. Kum 1953, 1969, 1971-ah te hian Dan siamthat (Amendment) a ni a. Mahse, Record hluite a bo hlawm avangin a bulthut atangin kan chhui chhuak thei ta lo a ni.

Tichuan, kum 1980 bawr chho a sawrkar leh MZP te an ngaihdan a inan tak loh avang khan, mumal takin hna a thawk hlei thei ta lo va. 

Chutah zirlai Pawl hrang hrang -

1) Mizo Zirlai Pawl (MZP)

2) United Mizo Tribal Students Union (UMSTU)

3) All Mizo Students Association (AMSA)

4) Mizo students Joint Action Committee (MSJAC)

5) Student Union Joint Action Committee (SUJAC)

6) Mizo National Students Action Committee ( MINSAC )

7) All India Mizo students Fedaration (AIMSF)
te a lo piang nual a, chung zirlai pawl hrang hrangte chuan an pawl theuh thiatin leh hnam bil zirlai pawl MZP a rawn inziak lutte'n Dt 14.8.1993 atangin Mizo Zirlai Pawl din an relthlu thei ta a.

Mizo Zirlai, Mizoram leh hnam hmasawnna duhtute an lawm hle mai. Tichuan, Constitution thar siamin hruaitu thar thlang thei turin India ram hmun hrang hranga Mizo zirlai nen Dt. 29-30 September 1993 khan Vanapa Hall-ah General Assembly an nei ve nghal a.

He dan hian Mizo hnahthlak zawng zawngte ram leh hnam tana mi chenfakawm ni tura buatsaih, leh ram leh hnam hmasawnna kawnga theihtawpa sorkar tanpui hi a tum a ni.

Chu chu MZP zepui a ni. Politics-a inhnamhnawih a sorkar do lampang hi MZP nihphung a ni lo va, MZP in he zia hi a thlak duh loh avanga, thenkhatin sawichhiat nan taka an hmang a nih pawhin MZP chuan a nihphung hi vawn tlat zel a tum a ni.
Heng a hnuaia mite hi MZP zawm (affiliated ) pawlte chu an ni :

1) Hmar Students` Association (HSA)

2) Lai Students `Association (LSA)

3) Mara Students` Organisation (MSO)

4) Mizoram Bawm Students1 Association

5) Pang Zirlai Pawl

6) Ralte Students Leaque (RSL)

7) Ranglong Students` Union (RSU)

8) Siamsin Pawlpi (SSPP)

9) Thadou Kuki Students` Association (TKSU).

[Note:Ziah kim loh leh hmaih palh dik lo lai deuh a awm mai thei a min lo ngaidam ula..!! Opeey-a Khiangte]

★★★★



(Website a Fakna awm i lo click zauh khan website man tal a lo tum ve mai thei a sin.)

LAL ISUA I NI EM?


-Rinfela Zadeng

Chu mipa naupang chu cher in thawmhnaw
neilo hle mah se Pathian zarah a hrisel hle a.
Thlasik khawvawt tak hnuai ah chuan kawrlum
haktur tha a neilo a. Hman kum a mi thahnem
ngaite’n kawrlum an pek kha a la ring char char
a; a hluiin a rul nasa tawh a, a phuaiin a chuai
tawh hle. A thiante’n Krismas kawr thar an lei
tur leh an duhzawng an sawi sap sap lai chuan
a ngawi reng a.

Naupang kum 10 mi chauh nimah se an hausa
lo tih chu a hrethiam ve tawh-a thil ngen leh
duhzawng te a nu leh pa te’n an leisak theihloh
avangin. Sikul a kalna ah Sikul Shoe tha a neilo
a. A chip lam chu a pawh tawh avangin a
mawza-kezungpui chhip pawp chu a lang thin a.
A thil thiam leh a thil tih ve chak tamtak chu
mahni insitna avangin a tihloh phah thin. An
sikul in hun pawmawh an hman ah te pawh a
thil thiam zawng leh tih chak zawng te chu mi
neinung fate’n an tihkhalh vek a, a thiamna leh
a theihna pawh retheihna avang chuan a hmang
chhuak ngam ve lo.

A thiante’n Tuikahchik an kah sup sup lai chuan
kah ve a chak em em thin a. A thiante kephah
vawi 100 zat in Tuikahchik silai hmangin tui vawi
5 a kap chik ve thin. A thiante bawlhhlawh
paihsak in halpuah 2 a hlawh thin a. Chhun ah
thingpui hmeh an neih loh avangin chawthing
leh ‘Aji-no-Moto’ chawmpawlhin chaw a ei thin.
A nu leh pate’n theihtawp chhuah in hna an
thawk tih a hria a, a mamawh tak tak bak dil
duhlo khawpa finna Pathian in a pe.

Kumkhat chhunga thawmhnaw thar a neihve
theihna hun leh khawpui a Bus chuang a kalve
theihna hun Krismas chu ni 5 chiahin a dang
tawh tih a hria a. Kumtin Tlangsam leh Japan
Hlo a lo par hun chuan Krismas a hnai tih hi
Calendar enlo mah se a hre ve ziah a nih kha!
A thiante’n Krismas thawmhnaw an lei vek tawh
thu leh Bazar ah thawmhnaw nalh tak tak a
tamzia an sawi chu a hre ve reng a. A nu leh pa
te hnen ah an Bazar ve hun tur a zawt ngamlo-
a naute 3 pawh in thawmhnaw an nei ve duh
ngei ang tih a hria.

Nitin in Krismas a lo hnai deuh deuh a, a nu leh
pa te hmel a en chuan Krismas thawmhnaw
neih a beiseina chhete chu a thamral dawn tih a
hria a, a pa hmel phei chu a en ngamlo. A pa
chuan hahtak a hna thawkin nitin a inhlawhfa
tih a hria a; a nau pakhat zawk hritlang
damdawi a leisak lai pawh a hria. Zan a mut
naah a nu leh pa in Krismas ruai thehna tur
pawisa thawh tur an neihloh thu a sawi chu a
hre reng a. A nuam tih ber Krismas ruai theh
velo tur a a inngaihtuah chuan a mittui a tla fap
a. Sunday Sikul a an zir a hriat reng angin Lal
Isua hnen ah Krismas thawmhnaw leh Krismas
ruai thehna tur pawisa dilin a tawngtai a. Lal
Isua chuan an mamawh engkim a nei tih chu a
hre chiang em em a; ringhlel hauh lo in zan ah
chuan tui takin a mu ta a.

A thiante’n an Krismas thawmhnaw thar en tur
chuan nitin zantin an lo sawm bat zat a; ‘I lei
ve tawh em? Engtik nge in bazar dawn?’ tih chu
a zawhna dawn zin ber a ni. Chhan dan a
thiamlo a hrilh hai fo thin. Mahse a thinglung
erawh chuan ‘ Lal Isua’n min pek hun hun ah’
tiin a chhang thin. An Krismas ruai thehna tur
Vawk lianpui mai chu an thlung run tawh a,
naupang ho chuan zingtin an kil a, an sa ei chak
lai te an kawk liam liam thin a. A ni erawh
chuan pawisa an la thawh veloh avang chuan a
kawk ve ngamlo a, a sawi ve ngamlo.

Ni 23 zan ani tawh a, naktuk zan chu Urlawk
zan a ni tawh tih a hria a, naktuk chiah Krismas
thawmhnaw leina hun a awm tawh tih a hria.
Chhun lam ah thing tang ro a put avangin a
chau deuh a, tui takin a muhil a, chutih lai tak
chuan an kawngka kik thawm chuan a ti harh a.
A pa in a va hawn chuan mipakhat lo lut chu a
hmu a. Lo lut thar pa chu a pa nen chuan an titi
a, an inbiak dan vel a tang chuan an ‘Pasitawr
tezawk’ kha ani tih a hria a. An Pasitawr
tezawk chu kum thar ruai theh zawh hnu atang
a lo awm thar ani tih a hria. A nu chuan a nau
paw pah a a thingpui lum chu a pa
leh Pasitawr tezawk chuan an in dun a.

Thingpui hang an inzawh hnu chuan
an Pasitawr tezawk chuan Krismas Prezent ah
tiin a pa chu lehkha sen hi a pe a, a pa chuan
an hawng zawk a-pawisa a lo awm teuh a. A pa
chu a tawng theilo a, a nu chu a ding ngawi
reng tih-room hran an neihloh vangin thosilen
pawp hrup tawh hnuai atang chuan a hmu vek
a.
Khum atang chuan a va tho a. An Pasitawr
tezawk-a bul ah chuan a va ding a-

“ Ka pu, nangmah hi Lal Isua i ni em?”

“ Nilo e. Ngatinge min zawh a?”

“ Isua hnen ah Krismas thawmhnaw leh ruai
thehna tur pawisa min pe rawh ka ti a, tun ah
min lo pe sia”

“ Lal Isua in pe turin min lo tir a… ” (A sawi
zawm theilo a)

Naupangte chuan lawm a vanga mittui tlingpiau
chungin-
“ Lal Isua hi a tha tiraw ka pu?”

AN LUNGLENG VE NGEI ANG


        -    C. Lalthazuala

            Khai le,  Mizo lenglawng hla ropui ber te zinga mi, ' An lungleng ve ngei ang ' tih hla mawi tak mai chhung leh pawn velah hian i han inkawm ho leh teh ang u.




Kum 1994 lo in her chhuak chuan Mizo rimawi khawvel hmasawnna thar a rawn her chhuahpui a tihloh theih lovang. Engvangin maw? E le, ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla mawi dangdai tak mai All India Radio Aizawl station-a record kum leh Zohnahthlak hnam zawng zawng tana tihchhuah kum a ni tlat alawm.



Zaithiam leh hla phuah thiam hmingthang R.Vanrammawia chu Aizawl Radio Station lamin hla thar thun tura an koh tum chuan tuma la sak ngailoh hla, ruahthamloh hla thun ngei a duh avangin he hla ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla pawh hi radio-a hla an thun (record) hma hret ni chauh a la awm tiha a phuah ani a, a phuah lai vel pawn hetiang tak hian he hla hian mite rilru-ah bu a khuar nghet tlat ang tih a ring phak bik lo. He hla broadcast anih atanga hla thlan hlawh ber lawr lak a la nih tur thu te, All India Radio-Aizawl Top Ten Countdown-a  No. 1 kum 10 chhung zet hauh zing ber anih tur thu te, Doordharshan Kendra - Aizawl a kum 3 chhung zet chatlak awm miahlova hla thlan programme -a a tel mar pat zia te hi a phuahtu chu sawiloh, he hla lo record-tute, a remsaktu musician-te pawn an suangtuah pha hauh lovang. 

R Vanrammawia pian leh murna khua Sihphir khua hi, Zokhawsang lunglen changa khua han chuan vel nana hmun thengthaw nuam tak a ni ve hrim hrim a. R.Vanrammawia chuan chawp leh chilha a lunglen thut avanga he hla hi phuah a nih loh thu leh “Nu in naute a hrin laiin tuman fa engzat nge i pai tawh? tiin an inzawt ngailo ang hian, nun hlui ngaih leh khawtlang lunglen hi chu ka pai ve sa hrim hrima, ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla ah hian ka hring ta mai ani e” tiin a sawi nghe nghe ani.

Zokhaw mawi leh lunglen thlak, zo thlifim thaw heuh heuh te tuallenna leh thing hnah nem ten an hual vel Sihphir khuaah Rosiama leh Chhingpuii fa 8 zinga a laihawl, ami lai tak niin, an unau hi zaithiam vek anni a, R.Vanrammawia sawi dan phei chuan a nu leh a pa te hian ‘Kan fate zinga a aw chhe ber a lar ta ber teh tlat mai a’ an ti thin e' a ti. 

Kum 1994-a he hla Aizawl Radio Station-a thun a nih a, Zofate tana chhawpchhuah anih atanga kum 2013, kumin thleng hian a lar chhunzawm chho pat reng ta maia, fakna hla ani emaw, lengzem hla ani emaw, hla lenglawng a bik takin nunhlui ngaih hla ani emaw, hetiang taka hla lar chhunzawm mar rei hi zo rimawi history ah hian sawi tur a awm zeuh zeuh chauh ani. 



AIR version hi ‘live recording’ ani a, vai ho khuang tung, ‘tabla’ mawi dangdai tak maia lo beng ri tleng tlengtu hi KC Chhuana ani a, Rangoon lama music zir tawh niin a boral tawh nghe nghe ani. AIR version ‘live recording’ ngei mai hi a mawi dangdai ber chu ani a. Hemi tuma guitar mawi taka lo perh a, guitar solo te lo siamtu hi Lalengzauva ani a, perhkhuang hruithum lo perhtu hming hi R Vanrammawia ngei pawh hian a hre thei mai bik tawhlo, a lungleng lutuk ang a, a hrechhuak thei tawhlo pawh a ni mai thei!!! 

R.Vanrammawia hian hla 30 atanga 40 bawr vel a phuah tawh a, Pathian fakna hla mawi tak takte pawh phuah telin kum 1989-a AIR-Aizawl-a a thun, ‘Kir An Rello’ tih leh ‘A Reilo Em’ tih hlate pawh kha a larpui hle, fakna hla thlan hlawh ber zingah an tel phaka, ‘Kir An Rello’ tih hla phei hi chu RTC Lalduhawmi pawhin a lar pui hle thin anih kha.

‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla, Radio hmanga zo-rimawi khawvel a nghawrnghin hnu lawkah Aizawl Doordharshan Kendra lamah han thun lehin, hemi tuma Music arrangement buaipuitu chu T Melody guitarist lo ni ta, Thanthawnga hi a ni a. He hla mawi tak mai music video-a nula hmeltha tak, R.Vanrammawia sira lo thu ve kha, Lucy Lalhmangaihi anih kha. Tunah Norway ramah a awm tawh. 

AIR-Aizawl station leh Aizawl DDK kaltlanga Mizoram leh khawvel ram bung hrang hranga Zohnahthlak hnam chitinte hmuhtheih leh ngaihthlak theiha chhawp chhuah anih hnuah audio album ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih chu 1999 kumah tlangzarh a han ni zui leh a, Mizoram khaw kar zawnga tlan lirthei ah te an play nasat em avangin Zoram chhunga kawngpui pawimawh bikah te chuan, lirthei tlan reng reng hi ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla an tlanpui chuah chuah mai zunia mawle!! 

Ngaiteh u, he hla ti dangdai bik riautu chu a hla thupui ngei atana a phuahtuin a hman ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih Tuipui ral tawng, Tuipui ral hovina gramartically-a ‘third person’ a hmang hi a ni a, nunhlui liamhnu kohkir theih ni tawh silo te chu amah R Vanrammawia chauhin a ngai bik lovang, amah chauhin a dawn \hin bik lovang, a thian ngainat awm tak takte pawh khan an dawn ve thin anga, an hrechhuak ve \hin anga, ‘an lungleng ve ngei ang’ tia a \hiante rilru tur thiam taka a tarlan sak daih mai te hi dangdai ve tak ania aw! Nunhlui ngaihna hla rau rauah pawh a thu rem khawm dan hi a dangdai bik riau ania. Audio album-a tingtang perhsaktu Hmingpuia guitar solo mawi tak mai kha awmni kham meuha, ruaipui nena ngaihthlak tham mawle!!! 

Khawvel mawina leilung timawitu, khuanu kutchhuak, parmawi tin vul chûk mai te, tlangdung hmuhnawm tham, han inkham tawn vel diai duai mai, bawm veltu thal romei zam chiai maite leh thinghnahnem, virthli leng ten an chhem âwn tawh vel siau siau mai te, hramthiam va tin zai vawr ri te leh van dum pawl ruih cheimawitu, vanrang chhum chunglam van boruaka inphan mar pet put te, tlangdung ropui tak tak kara lamlian kal kawi ngiai nguai mai ten an paltlang, ralkhat hla taka zokhaw lian vaklo lo lang tle neuh neuh, rangva inchung lang tle neuh neuhte han thlir chang nite hian lung a lenga, kan lunglenna chuan suangtuahna khawvelah min zinpui vawng vawnga, mitkhap kar lek chhungin nun hlui liam hnu min chhui kir tir a, min dawn kir tira, nunhlui ngaihna hla kan sa a, kan auchhuahpui a kan ngaithla thin.

R.Vanrammawia hla ropui, lung  ti leng a phuahtu ngeiin lungleng taka a sak, khawvel tawp thleng pawha dai tawh ngailo tur, Zofate rilrua bu khuar tlat tawh tur, ‘An Lungleng Ve Ngei Ang’ tih hla thu mawi tak mai chu i han chhawpchhuak tel nghe nghe ang u hmiang.


'An Lungleng Ve Ngei Ang'
Phuahtu -R.Vanrammawia
Satu:   R.Vanrammawia,               
R.Lalhmangaiha,                
Ramhlun ‘N’ YMA Zaipawl



1. Awm khawhar changin ka dawn vel thin a,
 He hringnung pâr ang vullai ni te;
 Mual min liamsan thin kan hlim ni ten,
 Hmanlai an chang zo nghilh har ngei.



     Lenrual duh te nen hlim te in,


     Zaitin kan vawr lai kha;
     Ka ngai thin e thiante kha,
     Kan lenna a dang zo ta si,
     Ka hming an hriat chhuah changin;
     Kan nundan thin an dawn kir ve ang a,
     An lungleng ve ngei ang.



2.  Han hawi vel hian in tlangtin dam diai,
     Thal romei zing riai lenkawl eng leh;
     Chhemdam thlifim leh thinghnah nem te'n,
      Nungcha hram thiam te'n min ngaihtir thin.

IN HUN HAI SUH U

  
 - Vanlalzawta 
September 20, 2018.

1. Mithiam ten kum mila an siam zirlai bu te,
Taima tak a zir ṭhin te tan chuan thiam theih a nih laiin;
Tute nge thiam lo ṭhin le?
Nu leh pa,zirtirtu te thu awihlo ṭhin te,
Zirlai aia thil dang buaipui tlat ṭhin te tan.
Thiam ngaihna a awm mawlh lo a ni.

2. Mi hlawhtling, kan tih ho te hi,
Puitling sa a piang an awm reng em?
E ! Awm lah lo ve a,
Zir bul ṭanna aṭanga nu leh pa,zirtirtute thu awih avanga;
Tun dinhmun thleng thei ta te an ni e.

3.Kawla ni chhuak chhiara zirna run bel,
Mahse thiam belh tumna tak tak nei si lo.
Hun hlutzia hrelo a nun hmang ten,
An nu leh pa,Zirtirtute bum emaw an inti;
Mahse,mahse maw, mahni inbum mai an ni si.
A pawi zia an hriat meuh chuan phengphehlepa khua a tlai zo tawh ang.

4.  Pathian thil siam ropui zia hi aw,
Lehkha thiam,infiam,zai,lirthei khalh;
Mistiri,lo neih,ran vulh,a tam mai.
A engngemaw berah hi chuan a bika siam i ni a sin,
Chuvangin, in ngainep suh la,zam hek suh.
Pathian i ṭih a,i nu leh pa i chawimawi phawt chuan,
Mite awh ruk,mi lungawi i lo ni ang.

5. Zirlai te u,in hun hai suh u,
In in thlamuanna ber in nu leh pa te kha,
An la tar ang,hna an thawk thei lo ang;
A hun lovah chatuan ram an pan thut thei,
Chawma enkawl ve thung chu,
In kovah a la innghat ang in tling zo dawn em le?

PAWNGSUAL: JET FIGHTER-IN A BOMB LO... HA HA HA


- C Lalawmpuia Vanchiau

“Sikh Battalion chet zia pawh kha Mizote min vaukhanna leh tihthaih tumna mai ni zawkin a lang.” – R Zamawia

Zoram buai lai, a pehhel zawng leh mahni mimal ngaihdan belh chunga kan sawi thin hi, buai hnua piangte tan luhaina tham a tling ta tak zet. A chhip thuai hmasa lovin a leiseh chin atangin sawi thin se, thangtharte kan buai lo deuh tur. Maj K Thangkima [retd] article The Aizawl Post March 25, 2010 ngaihnawm takah khan rocket/bomb hnathawh a rawn sawichiang viau a, chutih rualin “Jet Fighter Hunters leh Toofan, Aizawl post hualtute bei turin an rawn tirh”-na chhan nia a ngaih, chiang zawkin sawifiah tel nghal se a bengvarthlak leh zual tur. “Bomb” ni lovin thupui pakhat zawk hi ka sawi tur chu a ni a, mawl deuha ka chhut dan hi dik ti lo chuan in hriat danin han ziak ve ula, kan tangkaipui tlan zawk theih nan. Tin, pawngsual ka sawi avanga buai laia tawhsual tawkte rilru ka lo ti-na palh hlauh a nih chuan, an mi ngaihdamna ka dil nghal e. Tawhsual tawkte rilru tihnat ka tum ngai lo va, theihnghilh hlen an duh tawh an rilru ‘tinatu’ hi thangtharte hian theihnghilh harsa kan ti a ni. 

Kan pian hma thil thleng mah ni se historically a min nghawng tel avangin thangthar te’n source hrang hrang hmanga kan hmuh dan dik tak sawichhuah ngam a hun ta. Buai laia mahni nunna hial thapa mipui thlavang hauh ngam, sipai leh volunteer-te pawh khingleta chhang ngam an awm ngei e. Mahse, tunhnu, muang lei atanga thupawhraw pui pui leh dengkhawng fe fe chhakchhuak thinte [Major Thangkima ka tihchhan ber lo] hi buai lai khan khawiah nge an awm? Enge an lo tih? Tin, mi rilru no chawhthawh tumna nia ngaih theih tura ‘Zoram buai kha tuman an hre lo, khawvel pawhin a hre lo, chuti, khati...’ ti ti thinho hian ‘The New York Times’ tukchhuak chanchinbu hlui chhiar tur dap se, an hmuh tak leh ‘khawvel’ hi engtiat nge a nih an hre mai ang. 

Tin, East Pakistan/Bangladesh-a MNF rammute zu dawr berte ‘sipai intelligence lam mai’ anga sawihnawn sak thinte thu sawi pawh hi pawm dan tawk neih a tha hle. 1971 kuma an zuk dawr, Mizo rammute bula Lieutenant Colonel Shamsher nia insawi, Pakistan sipai Brigadier Zahir Alam Khan, ‘The Way it Was: Inside the Pakistan Army’[2008] ziaktu angte hi minamailo deuh a nia. ‘Dhaka naupiang’ hlaua Arakan lama an insaseng, Bangladesh ramri depa an rawn kir leh hnu kum 1973 chhova an dawr pawh kha Chittagong Division-a Bangladesh Rifles commander, colonel lai chu a ni. 

Thu Chiang/Chiang lo
Thu chiang: Thianpa Dr Lalthakima [PUC]-te research finding ka hre lo a, mahse Major Thangkima’n a “cho chhuaktu leh tharum thawh hmasa zawktu chu a chiang nghal” a tih hi, chiang tak a ni. Sawibelh tur pawh a awm lo, mipui tawrh turin an cho chhuak miau alawm. 

Chiang lo: Army Brigade Silchar atanga rawn chho “hma an sawn chak thei lo a. Hei avangin Jet Fighter Hunters leh Toofan, Aizawl post hualtute bei turin an rawn tir ta kha a ni,” a tih erawh ennawn a tul. 

Volunteer lamin Aizawl hupbet hman se thlawhna an rawn tir tho lovang maw, tih hi ngaihtuah nawn deuh a ngai. Fur khawchhiat lai leh “kawngpui danchah” vang pawh ni lo va Army Brigade Aizawl luh har chhan kha thlir nawn hmasak ngai chu a ni. Sipaiin Mizo District a awp tak hnu khan motor veivak convoy-a kaltirin, a muang thei patawpin “duh hun hunah an ding a, an riak a. Silchar leh Aizawl karah hapta hnih atanga thla khat an thang ber”[Ch Saprawnga: Ka Zin Kawng] thin a. Hun engemaw chen heti ang hi an thil kalpui dan pawh a ni. Aizawl Assam Rifles hmunpui bakah hmun danga sipai post awmte, volunteer lamin an hup kim hma ngeia chhanchhuah chu hna hmasa, hna hmanhmawhthlak a nih a rinawm. Mahse, Aizawl thleng thuai tura ngaih sipai hmasawn thei loh chhan chu: an hur-herh vang niin a lang. An hur-thak vangin an aiah jet fighter an rawn tir ta mai phei chu ka ti hran law.

March 4, 1966-a Mizo District hrem tura Sikh Battalion, 3rd Bihar Regiment leh 11th Gurkha Regiment rawn inzuichho, hemi zana Kolasib riahchilh ta te khan, tibuaitu an neih loh avangin tha tein Vairengte leh Bilhkhawthlir an paltlang mai a. Zawhna awm ta chu: a kawlh tawk lekin hmun hnihah lo chhaih khanglang lo se Kolasib leh Kawnpuiah an-nawm an-maka che turin an riak khawmuang kher a ngem? Khaw hnihah khan riah tuma inruahman lawk pawh chu lo ni ta se, ‘ngati nge mipui nunau tithlabar a, hmeichhia an pawngsual chiam kher? Rambuai buaipuitu Dr JV Hluna chuan sipai lo chhuakte chu “sex” lama riltam huam huam ang maiin, nula leh mi nu tam tak an pawngsual a, engmah tithei lo khawpa rei sil-awn phah te pawh tam tak an awm, a ti.[A Search for Mizo Identity - Brig T Sailo Chanchin:1983] 

Army Brigade lakah Mizo chauh ni lo, hnam dang hmeichhiate pawh him bik lo a sawi a awm a. Rev Zairema chuan, “Women, both Mizos and non-Mizos were also molested”[Random Notes:2009] a ti. Hei hi March 7 atanga March 10 inkara Aizawl bika thil thleng a ni. Thil ni thei chu, vai sipaiho khan hmeichhe rawn khawih kha an tum lawk sa, chumi ti tura remchang pawh melh reng an nih a rinhlelhawm lo. Remchang leh chhuanlam turin volunteer-ten Rengtekawnah an lo kap ve pheuh ta reng a. A che hnuhnung zawk sipaiin Kolasib an riahchilh zan khan thinthia mu Kolasib mi an awm kher lovang. Kolasib zing lama an chhuahsan hnua Kawnpuia zan [Saturday, March 5, 1966] an riah leh pawh khan, ngaihngam taka mu thei khawtualmi an vang viau ang. Chhuanlam tur melhin an rawn chhova, volunteer-in remchang an lo hawn sak zel a, hmeichhe chungah an che ta fo reng a. 

Thu Chiang/Chiang Chuang lo
Hma an sawn chak theih loh vanga jet fighter rawn tirh chhuanlama hman hi hriat thiam a harsa. Army Brigade Aizawl thleng thuai thei se, jet fighter hman a tul leh dawn lo tihna em ni? Jet fighter hman ngai lo ni ta se, Silchar khawdaia Kumbigram airfield kha engvangin nge an rawn chei that chuk chuk si? Engvangin nge 51 Mountain Brigade a hleihluak thei ang zawnga Kawnpui an riahchilh leh kher? Selesih Durtlangah volunteer-ten an lo kah leh pheuh khan, ‘ngati nge Sihphirah emaw Durtlangah emaw an riah leh hram loh? An hmanhmawh ta thut zawk emni? Army Brigade Aizawl luh har vang maia jet fighter hman hi sawi zawm hram theih a ni chiah em? 

Wing Commander Lalzawma [retd] article ziak, The Aizawl Post, April 6, 2010-ah khan sipai nawlpui rawn thlen har chhanah “kawngpui danchah” nia ngaiin, bomb/bomb lo chungchang thlengin “tlangkawmna” siam a tum deuh titih a nih kha. History-a “tlangkawmna” siam lo tum hi a ‘mihuaisen’ hna khawp mai, academia lama mi-pangngai tih duh loh a ni. A thu hrimin, historical discourse hi authorised chi a ni ngai lo. Buai lai hre phakte, buai lai hre phak lo mahse buai lai hre phakho hre phak si-te mual kan liam hunah pawh kan tu leh fa, chhuan lo la awm zel tur ten 1966 a Mizo District thil tawn kha an la rawn zir deuh deuh dawn a. “Chuvang chuan thangthar lo la awm zel turten thu dik an hriat tha” kan tih si chuan, “kawngpui danchah”-na lai te, “kawngpui danchah” leh ‘jet fighter hman’ inthlunzawmna lai te han sawifiah leh se, thangtharte kan va lawm dawn em. 

Nirmal Nibedon thu ziak hi pawm tlak a nih chuan, pawm ngam ni maw? A lehkhabu ‘Mizoram, The Dagger Brigade’[1983]-ah hian General Officer Commanding, Eastern Command[?] in Mizo Hills a operation enpui tura a kal hmain “strategy conference” Fort William, Calcutta-ah a koh thu, a sawi a. Hemi lai vel hian chinchang ngaichang tura “top military intelligence officer” an tirhte pawhin Shillong leh Silchar an thleng tawh a. Nibedon hian Fort Williama an inhmuhkhawm ni leh thla a sawi lang lo va, mahse Mizo hel bei tura an thuthlukna chu, “a full-fledged military operation before the rebel force consolidated” tiin a sawi thei thung. “Full-fledged military operation” hian lei lam leh van lam atanga hel beih a huam/kawh chuan, “kawngpui danchah” vanga ‘jet fighter hman’ theory hian innghahna mumal a neih loh hmel. 

Hei hi thu chiang a ni em?
Rev Zairema chuan, “Silchar lam atanga sipai chho kha Vairengte bulah Thlanvawng kung khat chu kawng dalin an lo kit a, daltu awm loin an kal zel a. Bilkhawthlir thlen dawn kawng hlui bula lei an lo bomb chhia a, mahse harsa lo tea siam theih a ni. Kolasib thlen dawnah ‘maniature rifle’-in an lo kap ve chu a ni awm e” [I Ni Min Pek Hi:2009] tiin a sawi a. Rev Zairema hi buai hma, buai lai leh buai hnu thlenga Silchar Mission Compound-a awm a ni a, a awmna hi mi tam tak tlankhawmna a ni bawk. Sipai rawn thawkchhuak thawm kha a ri a ring hle a, “Vairengte leh Bilkhawthlir inkara lei leh culvert zawng zawng tihchhiat vek a ni a, India sipaite chuan engtikah mah Aizawl an lo thleng thei lo vang” tiin Rev Dr Lalngurauva [Mizoram Buai Leh Kohhran:2008] chuan Aizawla thu lengvak tam tak zinga pakhat a sawi. 

Rev Zairema vek hian, “relieving military columns started by road from Silchar on the 2nd March”[Random Notes:2009] a ti a. Sipai nawlpui inzuichho-te tithuanawp turin, “there was no road block to slow them down” tiin a sawi bawk. March 2, 1966 hi Assam sawrkarin Mizo Hills ‘Armed Forces Special Power Act 1958’ a puanhnan ni a ni. A tuk March 3 hian Home Minister Gulzarilal Nanda chuan India sipai Mizo District an luh tak thu Parliament-ah a puang.[Nibedon] Rev Zairema sawi anga March 2-a Silchar an chhuahsan chuan, March 4 tlaiah Kolasib an thleng chauh a ni si a, an hmanhmawh lo viau mai. Aizawl an thlen hmaa Air Force hman a nih tur an hriat lawk phei chuan hmanhmawhna chhan tur a awm lo, ti dawn ila thiante chhan tura muan viau thu khawiah va awm suh.

Feb 28, 1966 zan atangin volunteer hmun hrang hrangah an che tan a, a tuk March 1, Vairengte boruak tihian Rev Zairema’n a sawi: “vehicular traffic started from Silchar for Aijal as usual at dawn, but when they came to a spot a mile below Vairengte, they found fallen trees blocking the road.”[Random Notes:2009] Heng zinga mi thenkhat khuaa han lut chhote chuan MNF flag inzar leh culvert bomb hmanga tihchhiat, khi deuh phing pheng an han hmu a. Chhunah, Silchara officer thenkhat chin ngaihvena Vairengtea han kalte chu, an motor lungin an lo tawng.[Rev Zairema:Random Notes] Heti ang a nih chuan Vairengte thlang lam kalkawng hi a ping tehchiam lo niin a lang. 

Sipai nawlpui rawn thlen hma chiaha Vairengte Rest House-a riak Pu J Malsawma chuan, “A tuk zing kan [Pu C Mankunga nen] han kal chu road block, thing luang khamte, lung dah hnawkte kan hmu a, mak kan ti hle a”[Vanglai:1995] a ti a. Vairengte pahoin kaltlang an khapa nilengin an chelh a, chawhnu lama an thu an sut hnuin, “thingluangte chu kan han nam sawn a, kan kal ta a. Bilkhawthlir thlen hma lawk Dap Lei chu bomb a ni a, mahse a chhe lo a, a khi tuar chauh a ni. Thing an lo kit hnawk bawk” a ti bawk. Shillong atanga rawn chho Pu Malsawma-te hian District Council jeep an keng a, Vairengte chawhnua an chhuahsan hian “Kolasib chu ni tlak hma deuhin kan thleng” tiin a sawi. Kolasibah an riak leh a, a tuk hian volunteer-ten a jeep an man sak avangin volunteer-te hren sak BRTF truck-in khualzin tangkhangho Durtlang thleng an phur a, Aizawl kein an lut. Pu Malsawma’n Vairengte an riah zan hi Feb 1966 ni hnuhnung ber a nih thu min hrilh. 

Rev Ngurauva[aka Rev LN Ralte] hian, sipaiin Kolasib khua hliampui tuara an chhuahsan tuk, “March ni 5, Inrinni tukthuan eikham hnu lamah chuan Jet Fighter pahnih Aizawl chungah an lo thlawk a. Vawi hnih khat an thlawh kual hnuah chuan Tuikhuahtlang an rawn kap ta a” tiin a sawi a. Pu B Sanghnuna hian a uar hret a, “tahrik ni 5 March 1966 zing dar nga velah chuan indo thlawhna a rawn thlawk a, a duh lai lai a rawn kap ta chiam mai”[Mizoram Sorkar Lo Pian Dan leh Hmasawn Zel Dan:2008] a ti ve thung. Thenkhat chuan Air Force hi March 4-a rawn che tan nizawkin an sawi. Engpawh chu lo ni se, sipaiin Kolasib an chhuahsan fel hma hauh atangin Aizawlah jet fighter a hrang tan tihna a nih chu. 

Kawnpuia sipai rual an sapatal zan [March 5, 1966] hian Sentlang atanga an thawm riva lo hrephak Pu K Sangkhuma’n a lehkhabu ‘Ka Pur Phurh Kawng’[2005]-a a sawi dan chuan: “Hemi zan dar 10:00 pm vel atang chuan Kawnpui phei zawng zawng a eng de chuai mai a, zanah an kal zel ngam bik lo a ni ang, Brigade khat an ni a, nep lo tak chu an ni!” tiin a sawi a. “Zanah an kal zel ngam bik lo a ni ang” tih leh, “kawngpui danchah,” “hma an sawn chak thei lo” tih thu te hi a inkhuangrual lo leh phawt. Pu Sangkhuma’n Sentlang khuaa volunteer-ho chu a tuk March 6-a an chet tum dan a zawt a, an chhanna chu: “Culvert pakhat; khaw hnuai lamlian a mi khu kan thiat vek tawh a, chumi chhakah chuan diesel barrel bur pakhat hal mai turin kan chhawp a, chumi kawngthlang lamah chuan vahchap hal mai theihin kan peih tawh bawk” tiin. Volunteer-te ruahmanna hi Brigade khat ve meuh danchahna tur atan chuan a beitham deuh.

“Ni 6 March, 1966 zinga Kawnpui an chhuahsan hnu hian Zanlawn an lut a, mipui an lo reh duak a.”[Col Lalrawnliana: Zoramin Zalenna A Sual. Vol II] Sentlangah Pu Sangkhuma pa, tlanchhe ve duh lo chu sipaiin kut an thlak hnuin an kalsan. Lungdaiah pawh mipui an reh duak a, putar kawngsira vawk chaw chhum erawh a lo awm awm e. Hetia sipai nawlpui Aizawl pana kalte hian Neihbawi khuaa “Gurkhali ho an man a, nasa takin an sawisa a, thi em chu an awm lo.”[Zoramin Zalenna A Sual. Vol II] Sihphir tlangval pakhat inkhawm bang an kaphlum ringawt bawk. Selesih ruam an zawh laiin ral atangin volunteer-in an lo kap leh a, mahse Durtlanga riak khawmuang lovin, March 6 tlai hian Leitan an rawn dakchhuaka, laipui ri leh thawm hlauhawm pui pui nen an rawn inhrosa tan ta a nih kha.

Pawngsual [Sexual Terrrorism]
Silchar leh Aizawl inkar bika sipai chet dan “mass rape” leh pawngsual kaihhnawih bawlhhlawh pui pui leh zahpuiawm tak tak sawi tur awm mah se, sawilan kher a tul awm lo ve. Mahse, a hnua thenkhat sawi zui duh dan hi sawilan a tul a ni. Khang sipai pawikhawihho kha, Pu Lalhmingliana Saiawi thukhawchang takin, “dan anga a na thei ang bera hrem bakah an til rehsaka an sazang tansak tlak an ni.”[Lungrang Hmangaihna:1995] Sipai rawn chuangchhuak zingah Sikh-ho hmeichhe lakah an nghal uchhuak filawr hlaka, mipa ngo deuh pawh an it tho.[Zoramin Zalenna A Sual. Vol 6 & 7] 

Pu R Zamawia, MNF ramhnuai sawrkar Defence Minister hlui leh, ‘Zofate Zinkawngah Zalenna Mei a Mit Tur a Ni Lo’[2007] ziaktu thlir dan hi tawmpui a harsa a, tawmpui theih pawh a ni lo. “Sikh Battalion chet zia pawh kha Mizote min vaukhanna leh tihthaih tumna mai ni zawkin a lang” tiin a sawi sam et! Sikh sipai laka tawh sual tawk-te tan thlamuanna thu a va ni lo em. “Thenkhat fiamthu thawh peih chuan, vai sipai pawngsualho kha [Kawnpui], rai ta vek sela, rin loh tak tak ten vai fa an lo pai nual mai thei a ni, an ti thin.”[Zoramin Zalenna A Sual. Vol II] Vai sipai pawngsual nih a, rai zui hi fiamthu thawhna chi a ni thei dawn em ni? Kan sawizui duh dan hian nuih a ti za lem lo.

Khasi politician pathum Stanley DD Nichols Roy, Hoover H Hynniewt leh GG Swell-te, March 31 atanga April 2, 1966 inkar Aizawl rawn tlawhte kha chuan Kolasib leh hmun danga Sikh sipai chet dan kha, in-“vaukhanna leh tihthaih tumna” angin an ngai ve lo chu a ni phawt a, ngawihbopui harsa an ti a nih kha. April 5, 1966-a Assam Assembly House-a Shillong Bialtu MLA Hoover H Hynniewt thusawi chu:

Pu Speaker, he House leh India Sorkar pawh ka zawt e, engatinge he Sikh Regiment, hmeichhe lama huangtau bika sawikai kher kher hi Mizo zingah thawn an nih le? Pu Speaker, he Sikh Regiment hi engatinge hmeichhe lama an huangtau bik tih sawi turin Psychologist ka ni lova. Engvanga anni thawn nge an nih? tih chu ka zawt a ni. Hmeichhe lama la hmingchhe ngai lo Regiment pawh an tam a, a hmingchhe tawh leh kawlhrawng ber hi Mizo-te sawisa turin engvanga thawn nge an nih kher? Mi pawisawilo te chunga hlei len leh an hmeichhiate pawngsual chiam chiam an nih pawhin Sorkar hian a beng a chhu ngawng tlat a nih ber hi.”[JV Hluna:Zawlkhawpui Senmei Chan Ni] 

Pi Teii, Gwen Rees Roberts, lehkhabu ‘Memories of Mizoram: Recollections and Reflections’[2001?] hi thlir ve leh ila: “There was an encampment of Sikh soldiers somewhere near Bungkawn and the girls from that area were terrified of passing them on their way to school” a ti. A sikul naupangte hruaiin Pi Teii hi tuktin a chhuak a, tlaiah zirtirtu dangin Sikhho camp pelh thlengin an thlah ve leh thin. March 25 1966-a hmeichhe zirtirtu pahnih Aizawla hlawh lak tuma kal, vanduaithlak takin 8th Bn Sikh Regiment thingphur tur ten an motor-a pawt lutin, chhun pachangah an “gang rape” vak bawk.[JV Hluna: Zawlkhawpui Senmei Chan Ni] 

‘Thingsai Centenary [1905-2005] Souvenir’-a Pi Zaihruaii’n Aug 17 1967-a an khaw rawn tlawh Sikh Regiment khawsak dan, tihian a sawi: “Kan inleng pa chu silai kawmin an han chhu thlu tawp mai a, keini ka u nen chuan in chhungah min khalh lut a, min sawisa a, kan kawr hak lai leh pawnfente an pawtthler vek mai a, tihngaihna hre lo chuan ka u nen chuan kan inpawm ta tlat mai a, kaih then rual lohvin, hnung lamah silai kawmin min rawn chhu thlu tawp mai a, kan pahnihin kan tlu dun zel” a ti. Hetia an ‘intihthaih’ lai hian midang thawm avangin, an unau hian himin an tlanchhuak. MNF leh India sawrkar an inrem kum khan Mizo High School Field, Aizawlah Sun Flower School-a zirlai hmeichhe naupang pakhat chu zun inah, 34 CRPF mi Dilbagh Singh’n luhkhungin pawngsual a tum a nih kha.[Hriatna Kartin Chhuak. Apr 1-7, 1986] He thil thleng pawh hi, “vaukhanna leh tihthaih tumna mai ni zawkin a lang” thei tlat lo! 

Pu R Vanlawma, MNF founder member, khan a lehkhabu ‘Ka Ram leh Kei’[1989]-ah rambuai lai eng eng emaw a ziak ve a, pawngsual a sawi duh dan erawh kha tak a ni: “Eng emaw ti kawngah chuan sipai ni ila, ram hel bei ta ila, KA ti ve duh mai awm mang e, tih awl tak leh thiam theih lek lekna a awm thei a,” a ti! Kan nupui, kan fanu leh kan u-te pawngsualtu sipaiho kha, thiam a chantir tihna em ni? Pu Vanlawma hian Hriatna chanchinbu [July 13, 1985]-a “Pawngsual: Crime Against Woman” chungchang a ziahnaah, “Sex lam thil pawh hi a tawng a puia khap theih ngawt a ni lova, a kawng tha ber tur dap a ngai ta a ni” tiin, pawngsual ven nan sawrkar hriatpuia nawhchizuar lane din a rawt a. Mahse, ‘Ka Ram leh Kei’ lehkhabua a thil sawi duh dan nen buk tawn hian, nawhchizuar lane chu awm pawh ni se pawngsual a thleng nep chuang hauh lovang. 

Indopui Pahnihnaa Japan a tlawm chiah khan, an rama lo lut tur American GI sing rual laka hmeichhe tam zawk an him theih nan Japanese Ministry of Home Affairs in ‘thianite lane’ [Recreation and Amusement Association] hmun engemaw zatah siamin, Japanese hmeichhia 70,000 chuang tan nawhchizawrhna kawng a hawnsak a. Mahse, kiam chu sawi loh General Douglas MacArthur meuh pawh a lu a haia, press censorship dan a lek kawh ta vel mai mai a nih kha. ‘Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II’ ziaktu John Dewer chhut danin, hetia nawhchizawrhna hmun a awm chung hian nitin Japanese hmeichhe 40 rual pawngsual thin ang a ni. RAA an khar hnuah nitin hmeichhe 330 vel pawngsual tawkin a chhut bawk. 

Pu Vanlawma vek hian, “a hun azirin KAN tuar dai thei hle zel e” a la ti ta deuh deuh! Sawichhuah ngam loh leh, sawina tur hriat loh vanga ngawihbopui hi “tuar dai” a ni chiah em? Brig Thenphunga Sailo[retd] ten Human Rights Committee din tul an tih chhan kha “a hun azirin KAN tuar dai thei hle zel e” an tih ve theih loh vang a ni dawn lawm ni? Zoram Ni huaihawtute pawh hian an “tuar dai” thei lo chu a nih hi. Mahni nupui leh fanu, hringtunu leh mahni farnute an hmuh lai ngeia an pawngsual “meuh zawng patling tawrh atan pawh a na lutuk a ni,” ziaktu thenkhatin an ti a nia. Chuti ang kara “kan tuar dai thei,” “min vaukhanna leh tihthaih tumna mai ni zawkin a lang” ti theite hi mi awhawm tawp, mi vannei chungchuang an ni.

Pawngsual, intihthaihna leh invauna anga pawng ngaih ngawt hi a felhlel mange. Mi in kumtlinglo a pawngsualin dan lekkawhtuten intihthaihna leh invauna angah an ngaihsak ngai em? Sazu inphawrhkhum kher lo pawhin, duh chuan, a intihthaih theih a, a invau theih bawk a ni. Pawngsual hi indona ken tel pakhat chu a ni teh meuh mai – Berlin, Vienna, Nanking, My Lai, Dhaka, etc.,-ah pawh a thleng ngei e. Indona hmuna hmeichhe pawngsual hi hneh entirna, rallak sum ‘trophy’ ang pawhin lo ngai se, keiniah chuan ram khat dan khat hnuaia awm, khua leh tui khat theuh kan nih avangin sawi mam rual a ni lo ve, indo lah kan ni hek lo. Hel chu bei mai se, incho leh incho chu inkap mai tur pawh an ni alawm. Mahse, military terminology-a hel ve lo civilian-te beih chiam hi ‘indo’ an lo ti a nih chuan, ka hriat vawikhatna tur a ni ang. 

Buai laia a lo a luak chhuaka pawngsual thleng zozai kha, ‘criminal act’ a nih avangin eng mahin a sawi-fel [justify] thei ngai lovang. Mimawl ber pawhin sipai hotu laka a beisei chu, a sipaite chunga ‘standard conduct’ kenkawha, hmun ralmuang leh hmun hlauhawmah pawh thununna vawna, insum tura enkawl a ni. Sipai tha leh ralrel thiam chu rukruk leh pawngsuala fihlima, mipui nunau thlamuan tura ngaih a nih laiin India sawrkarin ‘sakawlh’ a rawn chhuahho kha kan lo beisei sang lua deuh a ni. Rambuai laia mipuiin kan tih sual lian ber chu, bum theiha kan awm leh sipai-ho kan lo beisei sang lutuk kha a ni. Chu zawng chu. n

[Thubelh: Kawnpui Convoy Ground chhak atanga Army Brigade lo kaptu Pu Lalliana kha ka laichin unau, ka Pu Dosatthanga u M. Suaka tupa a ni. Tin, Khawzawla sipai pawngsual tawk zingah kan lamhnai an tel. Mipuiin Aizawl an chhuahsan chum chum lai khan, Assam Rifles lane nuhoin ka chhungte thawmhnaw an lo hak hawh sak a, tun thlengin an la inkir leh lo.]

- Source - Zozam Weekly